Logo Elzo Smid Ontwerp

Typoblog

de gereedschapskist van de vormgever

Goede typografie (de vormgeving van tekst) is zoiets als een goede gezondheid. Je merkt pas hoe belangrijk het is op het moment dat er iets fout gaat.
Typografie heeft immers vaak de functie om onopgemerkt te blijven. Daardoor is het gemakkelijk om het belang te onderschatten van de ontelbare onzichtbare typografische beslissingen die zorgen dat je rustig kan lezen. Juist in een wereld waarin we minder tijd hebben en meer informatie moeten verwerken is goede vormgeving belangrijk.
Daarom wil ik in een aantal berichten laten zien hoe de typografische gereedschapskist van invloed is op het uiterlijk van een tekst en dus op het verhaal dat je kwijt wilt.

Volg deze berichten nog makkelijker op
LinkedIn, Facebook of Twitter.


TYPOBLOG [1] hoofdletters en kleine letters
De eenvoudigste typografische keuze maken we allemaal, die tussen hoofdletters (kapitalen) en kleine letters (onderkast). Op een ouderwetse typmachine en in online berichten zijn hoofdletters een manier om nadruk te leggen, maar in drukwerk hebben we daarvoor meer en betere mogelijkheden.
Tekst volledig in hoofdletters lijkt strakker, maar is ook strenger en schreeuwerig. Bovendien neemt het meer ruimte in en is het moeilijker leesbaar dan kleine letters.

typoblog typografie leesbaarheid kapitalen hoofdletters onderkast kleine letters

TYPOBLOG [2] tabelcijfers en uithangende cijfers
Wie de vorige afbeelding goed bekeek, heeft het al gezien: een goed lettertype (font) heeft minstens twee sets cijfers.
- Tabelcijfers hebben vrijwel dezelfde hoogte als hoofdletters en nemen allemaal even veel ruimte in in de breedte, waardoor ze in tabellen altijd mooi onderelkaar komen te staan.
- Uithangende cijfers gedragen zich meer als kleine letters en zijn vooral geschikt in lopende tekst.
In tekst met veel getallen of jaartallen is dit goed te zien.

Er zijn veel lettertypes met alléén maar tabelcijfers. Deze stammen vaak uit de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw, toen de (computer)ruimte voor letters zo kostbaar was, dat 10 cijfers minder al een besparing betekende.
Maar gebruik van tabelcijfers in lopende tekst creëert een onrustig beeld, omdat onnodig witruimte tussen de regels wordt weggenomen. Het paginabeeld dat zo ontstaat wordt ook wel ‘krentenbrood’ genoemd.
Een goede vormgever kiest zijn letters dus ook op basis van de cijfers.

typoblog tabelcijfers uithangende cijfers typografie

TYPOBLOG [3] vet of cursief
Twee van de eenvoudigste manieren om een verschil aan te geven in tekst zijn vet (bold) en cursief (italic). Deze twee ingrepen lijken uitwisselbaar, maar zijn dat meestal niet.

- Vet valt meteen op en heeft dus vooral een functie vóórdat we gaan lezen (ook wel: globaal) en helpt ons de structuur van de tekst te begrijpen. Vette tekst met dezelfde lettergrootte wordt vaak gebruikt voor tussenkopjes.
- Cursief herkennen we vooral gedúrende het lezen (oftewel: lokaal) en helpt de inhoud van de tekst beter te begrijpen. Het gebruik van cursief ligt bijvoorbeeld voor de hand als er nadruk gelegd moet worden, voor namen en voor buitenlandse woorden.

Het is trouwens heel goed mogelijk om voor subkopjes cursief te gebruiken. Bijvoorbeeld in een tekst met een complexe koppenstructuur.
Zo kan ook vet in lopende tekst gebruikt worden, bijvoorbeeld voor de kenwoorden in een encyclopedische tekst of in een studieboek.

typografie vet en cursief, bold en italic


TYPOBLOG [4] echt en vals kleinkapitaal
Kleinkapitalen zijn een apart ontworpen set karakters die er uitzien als hoofdletters, maar die de hoogte hebben van kleine letters zonder staarten en stokken (de zogenaamde x-hoogte).
Kleinkapitalen zijn een elegante aanvulling in de gereedschapskist van de typografische vormgever, maar lang niet elk lettertype beschikt er ook over.
Kleinkapitalen kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden om woorden te benadrukken, voor namen of buitenlandse woorden. Dit is vergelijkbaar met cursief (zie mijn vorige bericht), maar kleinkapitalen zijn ook geschikt om bepaalde delen tekst, zoals bijvoorbeeld lopende kopregels of paragraafkopjes, te onderscheiden van de hoofdtekst.

Veel teksverwerkingssoftware biedt de mogelijkheid om kleinkapitalen te simuleren door simpelweg de kapitalen te verkleinen, maar dit is lelijk. De verhoudingen in de letters kloppen dan niet en het beeld wordt te ‘licht’ doordat alle delen van de letter verkleind worden.

Een goede vormgever die de mogelijkheden van kleinkapitaal wil gebruiken zal daar dus rekening mee houden bij de keuze voor een lettertype.

typografie vormgeving ontwerp kleinkapitalen


TYPOBLOG [5] subscript en superscript
“Slechte sub- en superscripts kosten levens.”

Tekstverwerkingsprogramma’s hebben niet alleen een optie voor een vals kleinkapitaal (zie eerder bericht), maar ook voor subscript en superscript.
Subscript kennen we van scheikundige notaties voor moleculen (H2O, CO2) en indices in de wiskunde.
Superscript kennen we de macht in wiskundige formules (in het dagelijks gebruik bijvoorbeeld inhoud en oppervlaktes) en diverse scheikundige notaties. Het wordt ook gebruikt in het geval van voetnoten en verwijzingen in een tekst.

De optie om sub- of superscript te maken, is in tekstverwerkingsprogramma’s vaak erg slordig, maar zelfs in professionele opmaakprogramma’s is de standaardinstelling alles behalve ideaal. Zie bijgaande afbeelding.
Wanneer je een tekst publiceert waar het veel in voorkomt, dan is het zaak een vormgever in de arm te nemen die dit beheerst.

Om nog even terug te komen op de provocerende eerste regel van dit stukje: De overdracht van informatie middels Powerpoint-slides met een verkeerde weergave van sub- en superscript, was een van de oorzaken van de ramp met de space shuttle Columbia in januari 2003.

typografie subscript superscript


TYPOBLOG [6] echt en vals cursief
Zoals er echte en valse kleinkapitalen bestaan, zo bestaat er ook echt en vals cursief. Alleen is dit geen softwarematige ingreep, maar een eigenschap van een letterontwerp. Elk lettertype heeft dus een echt cursief of een vals cursief (oblique).

Bij cursief (‘italic’) denken we meestal aan een letter die schuin staat, maar het echte verschil zit hem in de lettervorm. Een cursief ziet er meer uit als een geschreven letter en minder als een drukletter. Dat is het makkelijkst te zien aan de ‘a’ en de ‘g’. De cursieve ‘a’ heeft één verdieping in plaats van twee. De ‘g’ heeft twee verdiepingen in plaats van drie.

De letters met een vals cursief zijn ontworpen in de jaren ’50 - ’60 van de vorige eeuw, ten tijde van het fotozetsel. Voor de cursief werd het zelfde negatief gebruikt als voor de rechte letter (romein), alleen werd deze schuin belicht. Het klinkt als een noodoplossing, maar zo bespaarde men een dure extra matrijs. Tegenwoordig speelt dat niet meer, computerruimte is goedkoop, en moderne letterontwerpen hebben een echt cursief en soms nog veel meer extra tekens.

De meeste lezers zien gelukkig het verschil niet, maar persoonlijk vind ik dat een goed verzorgde uitgave een lettertype gebruikt met een echt cursief.

typografie cursief italic oblique


TYPOBLOG [7] rivieren of fietspaadjes
Rivieren in tekst ontstaan wanneer witruimtes min of meer bovenelkaar staan. Dit schept een witte vorm zonder functie en dus ongewenst. We lezen immers horizontaal, dus verticale vormen in tekst zijn hinderlijk, tenzij het tabellen betreft.

• We kennen rivieren, ook wel eens fietspaadjes genoemd, uit krantenkolommen. Daar zijn ze het gevolg van een smalle kolom, uitgevulde tekst en te weinig tijd om alles te corrigeren.
• In boeken, brochures en ander drukwerk dat langer meegaat (en dus meer voorbereiding verdient) moet het vermeden worden en daar zijn voldoende typografische middelen voor.
• Een rivier in een logo (ik kom het soms tegen) is helemaal uit den boze.

typografie rivieren fietspaadjes wit krantentekst krantenkolom


TYPOBLOG [8] punten in afkortingen
In het Nederlands kennen wij twee soorten afkortingen.
- het woord wordt ingekort en de verdwenen letters worden vervangen door een punt (jan. febr. mrt.)
- we nemen de beginletters van meerdere woorden, eventueel gevolgd door een punt (KLM, z.s.m.).
Bij die laatste soort afkorting zie ik vaak dat de punten tússen de letters geplaatst worden (als een soort afscheiding), maar ze horen er achter. Dus: drie letters, dan ook drie punten.

Correcte interpunctie is in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de schrijver, maar het heeft invloed op het beeld van de tekst en ook op de begrijpelijkheid. Daarmee is het iets waar ook een professionele vormgever aandacht aan besteedt.

typografie punten afkortingen interpunctie


TYPOBLOG [9] regelval en afbreken
Ik had het al over riviertjes, een probleem dat optreedt bij uitgevulde tekst in smalle kolommen. Wat is dan het alternatief? Linkslijnende tekst!
In uitgevulde tekst wordt het wit verdeeld tussen de woorden. In linkslijnende tekst zijn alle spaties even groot en is de rechter zijde van de tekst ‘rafelig’.

Maar er is een verschil in beleving tussen uitgevulde en linkslijnende tekst, zeg maar een ‘cultureel verschil’. Uitgevulde tekst oogt strakker en zakelijker, we kennen het van kranten en romans. Linkslijnende tekst kennen we van brieven en e-mails en oogt daardoor persoonlijker, vriendelijker.

De noodzaak om lange woorden af te breken is in beide gevallen even groot. Hoe minder tekens er op een regel passen, hoe vaker er afgebroken zal moeten worden. Verschillende ontwerpers denken verschillend over afbreken; sommigen laten het de software automatisch doen, anderen breken niet af op 2 of 3 letter (ver-anderend) of alleen op samengestelde woorden (veranderings-proces) en vroeger was het bijvoorbeeld gebruik om niet af te breken op ‘-lijk’ (verantwoorde-lijk).

typografie kolom uitvullen linkslijnend


TYPOBLOG [10] sierkapitalen en all-caps
Bij ‘typografie’ is de eerste associatie meestal ‘verschillende lettertypes’. Daarom ga ik dat onderwerp een beetje uit de weg. Waar ik wel aandacht aan wil besteden zijn de praktische redenen om voor het ene of het andere font te kiezen.
Zo zijn er decoratieve fonts met extra sierlijke hoofdletters (sierkapitalen).
Sinds OpenType zijn er ook fonts met meerdere sierlijke varianten voor enkele afzonderlijke letters. Dat geeft zo’n lettertype wat calligrafische eigenschappen en we zien het dus vooral bij script-fonts, fonts die lijken op mooi handschrift.

— Calligrafie en typografie verhouden zich ongeveer tot elkaar als astrologie en astronomie —

Met zulke ‘swash-fonts’ moet je voorzichtig omgaan en voor één ding zijn ze in ieder geval niet geschikt: tekst bestaande uit alleen hoofdletters.
Ik kom het wel eens tegen, zelfs op uithangborden en als tatoeages. Deze fonts gebruik je als één hoofdletter en daarna kleine letters.

typografie sierkapitalen all-caps allcaps caps kapitalen


TYPOBLOG [11] de drieregelvalregel
Tekst opmaken lijkt tegenwoordig makkelijk; met je muis een rechthoekje trekken, daar tekst in gieten, kop groter maken en niet meer naar kijken.
Toch zijn er ontelbare manieren waarop de vormgever de tekst mooier en leesbaarder kan maken nadat een tekst ‘geplaatst’ is.
Er is een oude, bijna vergeten, regel in de typografie die zegt dat als tekst uit drie regels bestaat (bijvoorbeeld in een kop), dat de middelste regel dan de langste of de kortste moet zijn.
Dit ziet er doorgaans beter uit dan het creeëren van een pyramidevorm (gecenteerd) of een trapje (linkslijnend).

Ook bij meer dan 3 regels moet voorkómen dat er vreemde vormen ontstaan, dus afwisselend langer en kortere regels is het best.

Hetzelfde geldt voor klassiek gecentreerde logo’s. Als er meerdere elementen zijn, dan is er een voorkeursvolgorde, gebaseerd op hun breedte. Natuurlijk moeten we ook naar de inhoud kijken, we willen tekst niet onlogisch afbreken, maar de esthetische regel houden we in het achterhoofd.

Tot slot zal een vormgever kijken naar de woorden aan het eind van elke regel. Daar horen bijvoorbeeld geen lidwoorden (de, het, een). En getallen en eenheden worden niet opgebroken, dus 100 km, 21.30 uur en € 25,- staan op één regel.


typografie drieregelvalregel regelval linkslijnend gecentreerd


TYPOBLOG [12] de witcanon
Bij typografie denk je snel aan ‘letters’ en misschien hoe groot een kop t.o.v. de platte tekst. Maar even belangrijk als dit ‘zwart’ is het ‘wit’ waarmee het omringd wordt.
En omdat het letterontwerp als het ware een ingrediënt is dat de vormgever aangereikt krijgt, is juist het wit iets dat hij kan beïnvloeden.
Al dat wit op een pagina moet in verhouding tot elkaar staan. Dit bepaalt de uitstraling van die pagina (bijv. modern of ouderwets, makkelijk of moeilijk leesbaar).

Gedurende de paar eeuwen dat er loden letters gebruikt werden, waren de binnenruimtes van letters niet te veranderen (denk aan de opdqb, maar ook vwnmxu).

Als we daarvan uitgaan, dan is er vervolgens een verhouding tussen die ruimtes en al het andere wit op de pagina dat wél te beïnvloeden is, te beginnen met de ruimte tússen de letters:
☛ binnen de letters < tussen de letters < tussen de woorden < tussen de regels < tussen de kolommen < rondom de tekst (witmarge).

De juiste verhoudingen zorgen voor een vormgeving van de pagina die de inhoud maximaal ondersteunt. Ondertussen staat dit los van het drukken; voor pdf's, webpagina’s of apps geldt het ook.

typografie pagina tekst kolommen wit witverdeling witcanon